Kiêng cữ sau sinh: Bí quyết phục hồi sức khỏe

Việc kiêng cữ sau sinh đóng vai trò vô cùng quan trọng giúp cơ thể mẹ nhanh chóng phục hồi và ngăn ngừa các biến chứng. Hãy cùng Ami-Ami tìm hiểu những phương pháp chăm sóc khoa học, an toàn nhất cho sản phụ nhé!

Kiêng cữ sau sinh là gì?

Trải qua quá trình mang thai 9 tháng 10 ngày và cuộc vượt cạn đầy gian nan, cơ thể người phụ nữ phải chịu những tổn thương lớn cả về thể chất lẫn tinh thần. Khái niệm kiêng cữ trong giai đoạn hậu sản chính là khoảng thời gian người mẹ cần được nghỉ ngơi, chăm sóc đặc biệt, điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt để các cơ quan sinh sản (đặc biệt là tử cung) co hồi lại kích thước ban đầu, đồng thời phục hồi thể trạng và kích thích nguồn sữa mẹ.

Khác với quan niệm dân gian xưa cũ thường bắt ép sản phụ phải nằm trong phòng tối, không được tắm gội hay chỉ ăn cơm trắng với thịt nạc rang mặn, y học hiện đại định nghĩa việc kiêng cữ linh hoạt và khoa học hơn rất nhiều. Việc áp dụng đúng các nguyên tắc y khoa không những giúp mẹ bỉm sữa thoát khỏi cảm giác bức bối, trầm cảm mà còn bảo vệ sức khỏe lâu dài, tránh tình trạng suy nhược hay lão hóa sớm.

Thời gian kiêng cữ sau sinh bao lâu là phù hợp?

Theo quan niệm của ông bà ta ngày xưa, phụ nữ sau khi sinh con phải ở cữ nghiêm ngặt trong đúng 3 tháng 10 ngày (khoảng 100 ngày). Tuy nhiên, với điều kiện sống và y tế phát triển như hiện nay, khoảng thời gian này đã được điều chỉnh lại cho phù hợp với khoa học.

Theo các bác sĩ sản phụ khoa, thời gian ở cữ lý tưởng nhất là khoảng 6 tuần (tương đương 42 ngày). Đây là khoảng thời gian vừa đủ để cơ thể người mẹ, đặc biệt là tử cung, tầng sinh môn hoặc vết mổ, dần phục hồi lại trạng thái sinh lý bình thường như trước khi mang thai. Hết 6 tuần này, mẹ nên đi tái khám hậu sản để bác sĩ đánh giá mức độ phục hồi. Dù vậy, ngay cả khi đã hết thời gian ở cữ chuẩn, chị em vẫn cần duy trì chế độ sinh hoạt điều độ, tránh làm việc quá sức trong ít nhất 3 đến 6 tháng đầu.

Trong quá trình chăm sóc sức khỏe sau sinh, nhiều phương pháp dân gian được áp dụng nhằm giúp cơ thể hồi phục tốt hơn. Bên cạnh chế độ ăn uống và nghỉ ngơi, xông thảo dược cũng là lựa chọn quen thuộc được nhiều người quan tâm.

Phụ nữ sau sinh cần kiêng những gì?

Để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và bé, chị em cần nắm rõ những điều cần kiêng cữ sau sinh dưới đây, kết hợp giữa kinh nghiệm dân gian đã được chắt lọc và kiến thức y khoa hiện đại:

Không kiêng khem ăn uống quá mức

Nhiều mẹ vì sợ ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa của em bé hoặc sợ sẹo lồi nên chỉ dám ăn cơm trắng, muối tiêu, thịt lợn rang nghệ. Điều này cực kỳ nguy hiểm, dẫn đến tình trạng suy nhược cơ thể, thiếu máu, táo bón nặng và đặc biệt là không đủ dưỡng chất để sản xuất sữa mẹ. Sản phụ cần ăn đa dạng các nhóm thực phẩm: tinh bột, đạm (thịt, cá, trứng), chất béo tốt và tăng cường rau xanh, trái cây để bổ sung vitamin, khoáng chất. Chỉ nên kiêng những thực phẩm thực sự gây hại hoặc gây dị ứng.

Không mang vác vật nặng

Sau cuộc chuyển dạ, hệ thống dây chằng, cơ bụng và cơ sàn chậu của mẹ đã bị giãn nở tối đa và trở nên rất lỏng lẻo. Việc cố gắng cúi gập người, xách nước, hay mang vác các vật nặng (thậm chí là bế bồng những đứa trẻ lớn hơn trong nhà) sẽ tạo áp lực đột ngột lên ổ bụng. Hậu quả là nguy cơ cao bị sa tử cung (sa dạ con), sa trực tràng, sa bàng quang và gây ra các cơn đau thắt lưng dai dẳng về sau.

Không tập thể dục hoặc lao động nặng

Nhiều chị em vì mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng thon gọn đã vội vàng nịt bụng hoặc tập các bài thể dục cường độ cao (như chạy bộ, gập bụng, nâng tạ) ngay trong tháng đầu tiên. Việc kiêng cữ sau khi sinh đòi hỏi mẹ phải tuyệt đối tránh vận động mạnh. Nếu vận động quá sức, vết thương tầng sinh môn hoặc vết mổ chưa lành hẳn có thể bị rách, bục chỉ, gây nhiễm trùng và xuất huyết. Trong 6 tuần đầu, mẹ chỉ nên vận động nhẹ nhàng bằng cách đi bộ chậm rãi trong nhà để khí huyết lưu thông.

Không tự ý sử dụng thuốc

Cơ thể mẹ trong thời gian cho con bú hoạt động như một hệ thống liên kết trực tiếp với em bé. Bất kỳ loại thuốc nào mẹ uống (từ thuốc giảm đau, thuốc cảm cúm, kháng sinh cho đến các loại thực phẩm chức năng giảm cân) đều có thể bài tiết qua sữa mẹ và đi vào cơ thể trẻ sơ sinh. Gan và thận của bé lúc này còn rất non nớt, không thể đào thải độc tố. Do đó, mẹ tuyệt đối không tự ý mua thuốc uống mà phải có sự kê đơn và giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.

Kiêng quan hệ tình dục sớm

Sản dịch (máu, mô niêm mạc tử cung) thường kéo dài từ 2 đến 6 tuần sau sinh. Trong giai đoạn này, cổ tử cung vẫn còn mở, âm đạo mỏng manh, trầy xước và vết khâu tầng sinh môn đang trong quá trình liền sẹo. Việc quan hệ tình dục quá sớm sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào buồng tử cung, gây viêm nhiễm phụ khoa nặng nề, băng huyết hoặc rách vết khâu. Mẹ nên kiêng ít nhất 4 – 6 tuần và chỉ bắt đầu lại khi bản thân thực sự cảm thấy thoải mái cả về thể chất lẫn tâm lý.

Hạn chế căng thẳng, mệt mỏi

Sự sụt giảm đột ngột của các hormone như Estrogen và Progesterone sau sinh, cộng với việc phải thức đêm chăm con liên tục khiến hệ thần kinh của người mẹ cực kỳ nhạy cảm. Căng thẳng kéo dài không chỉ gây mất sữa mà còn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến hội chứng “baby blues” (buồn bã sau sinh) và nguy hiểm hơn là trầm cảm sau sinh. Chị em cần học cách chia sẻ cảm xúc, nhờ người thân hỗ trợ việc nhà và chăm sóc em bé để có thời gian nghỉ ngơi.

Không uống rượu, bia, đồ uống có cồn và caffeine

Cồn và caffeine là những chất cấm kỵ trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ. Rượu bia đi vào sữa mẹ có thể làm suy giảm sự phát triển thần kinh và các cơ quan nội tạng của trẻ. Trong khi đó, caffeine (có trong cà phê, trà đặc, nước tăng lực) sẽ khiến trẻ sơ sinh trở nên cáu gắt, quấy khóc, trằn trọc mất ngủ và ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ sắt của bé.

(*) Tìm hiểu thêm: Thực đơn sau sinh giúp mẹ sau sinh phục hồi nhanh và lợi sữa

Không tắm nước lạnh

Phụ nữ sau sinh lỗ chân lông thường mở rộng, cơ thể yếu ớt, khí huyết hư nhược nên rất dễ bị nhiễm lạnh (cảm hàn). Việc tắm gội bằng nước lạnh là điều tuyệt đối cấm kỵ. Tuy nhiên, mẹ cũng không cần phải kiêng tắm gội suốt cả tháng trời như quan niệm cũ vì vi khuẩn tích tụ có thể gây viêm nhiễm da và lây sang em bé. Mẹ nên tắm nhanh bằng nước ấm (khoảng 37-40 độ C), tắm trong phòng kín gió và sấy thật khô tóc ngay sau khi gội.

Vệ sinh răng miệng đúng cách

Nhiều người già thường khuyên sản phụ không được đánh răng trong tháng ở cữ để tránh rụng răng, ê buốt răng khi về già. Dưới góc độ y khoa, đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Sau bữa ăn, vi khuẩn trong khoang miệng phát triển rất nhanh, nếu không vệ sinh sẽ gây hôi miệng, viêm nướu, sâu răng. Thay vì kiêng cữ, mẹ hãy đánh răng bằng bàn chải lông thật mềm, sử dụng nước ấm và súc miệng bằng nước muối sinh lý.

Hạn chế nói to

Mặc dù chưa có nhiều bằng chứng khoa học mạnh mẽ, nhưng theo kinh nghiệm dân gian, việc nói to, nói nhiều hay hét lớn ngay sau sinh có thể làm tổn thương thanh quản, dẫn đến tình trạng hụt hơi, nói nhịu hoặc khàn giọng mãn tính về sau. Do đó, tốt nhất mẹ nên giữ âm lượng vừa phải, trò chuyện nhẹ nhàng để bảo toàn thanh khí.

Tránh các thực phẩm không phù hợp trong thời gian ở cữ

Đường tiêu hóa của mẹ sau sinh rất yếu. Hãy kiêng tuyệt đối đồ ăn sống, tái (gỏi, sashimi), đồ ăn để qua đêm, thức ăn chứa nhiều gia vị cay nóng (ớt, tiêu) và đồ chiên rán nhiều dầu mỡ. Những thực phẩm này dễ gây đau bụng, tiêu chảy cho mẹ, đồng thời truyền qua sữa khiến bé bị rối loạn tiêu hóa, nổi mẩn ngứa.

Trong giai đoạn sau sinh, cơ thể người mẹ còn yếu và cần được chăm sóc nhẹ nhàng, đúng cách. Nhiều gia đình lựa chọn xông tắm sau sinh như một phương pháp truyền thống giúp làm ấm cơ thể, thư giãn tinh thần và hỗ trợ quá trình hồi phục tự nhiên cho mẹ.

Những việc nên làm trong thời gian ở cữ sau sinh

Thay vì chỉ tập trung vào việc kiêng khem, các mẹ bỉm sữa nên chủ động thực hiện những thói quen tích cực sau đây để cơ thể phục hồi nhanh chóng và toàn diện:

Nghỉ ngơi và ngủ đủ giấc

Giấc ngủ là “liều thuốc” phục hồi tốt nhất. Mẹ hãy cố gắng tranh thủ chợp mắt bất cứ lúc nào em bé ngủ, kể cả ban ngày. Việc ngủ đủ giấc giúp cơ thể tái tạo năng lượng, kiểm soát huyết áp và sản xuất dồi dào hormone Prolactin (hormone tạo sữa).

Uống đủ nước

Nước là thành phần chính cấu tạo nên sữa mẹ. Để duy trì nguồn sữa dồi dào, sản phụ cần uống từ 2,5 đến 3 lít nước mỗi ngày. Hãy ưu tiên uống nước ấm, sữa ấm, các loại nước ép trái cây tươi hoặc nước luộc rau, các loại trà thảo mộc lợi sữa (như nước gạo lứt đậu đen, nước bồ công anh, chè vằng theo chỉ định).

Chăm sóc vết mổ hoặc vết rạch tầng sinh môn

Vấn đề vệ sinh vết thương là yếu tố sống còn để tránh biến chứng. Để kiêng cữ sau sinh mổ đúng cách, mẹ cần giữ cho vết mổ luôn khô ráo, thoáng mát, không tự ý tháo băng hoặc bôi các loại thuốc lá dân gian lên vết thương. Khi tắm, chỉ để nước ấm chảy nhẹ qua, dùng khăn sạch thấm khô. Với vết khâu tầng sinh môn, mẹ nên rửa bằng nước ấm hoặc dung dịch vệ sinh dịu nhẹ sau mỗi lần đi vệ sinh, thấm khô từ trước ra sau để tránh vi khuẩn từ hậu môn lây ngược lên âm đạo.

Nuôi con bằng sữa mẹ

Cho bé bú đều đặn và thường xuyên ngay từ những giờ đầu tiên không chỉ cung cấp nguồn dinh dưỡng vàng, kháng thể hoàn hảo cho con mà còn mang lại lợi ích tuyệt vời cho mẹ. Hành động bú mút của em bé kích thích não bộ mẹ tiết ra hormone Oxytocin, giúp tử cung co bóp mạnh mẽ, nhanh chóng đẩy sạch sản dịch ra ngoài và thu nhỏ lại kích thước ban đầu, giảm nguy cơ băng huyết.

Sử dụng biện pháp tránh thai phù hợp

Sự trở lại của chu kỳ kinh nguyệt ở mỗi phụ nữ là khác nhau, có người vài tháng, có người hơn một năm. Tuy nhiên, sự rụng trứng có thể xảy ra trước khi kỳ kinh đầu tiên xuất hiện. Do đó, khả năng mang thai ngoài ý muốn ngay trong thời gian ở cữ là hoàn toàn có thể. Mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ để sử dụng các biện pháp tránh thai an toàn, không ảnh hưởng đến lượng sữa (như sử dụng bao cao su, cấy que tránh thai hoặc uống thuốc tránh thai dành riêng cho con bú). Việc mang thai quá sớm khi vết mổ chưa liền hẳn là vô cùng nguy hiểm.

(*) Xem thêm: Top 5 bài tập sau sinh giúp mẹ bỉm sữa lấy lại vóc dáng nhanh

Không kiêng cữ đúng cách sau sinh có thể gây hậu quả gì?

Việc coi thường hoặc thực hiện sai lệch các nguyên tắc kiêng cữ có thể để lại những “di chứng” nặng nề, bám theo người phụ nữ suốt nhiều năm tháng sau này, dân gian thường gọi là “bệnh hậu sản”.

• Về hệ cơ xương khớp: Việc vận động mạnh, mang vác nặng hoặc không giữ ấm cơ thể sẽ khiến mẹ thường xuyên phải đối mặt với những cơn đau lưng, nhức mỏi xương khớp, tê buốt tay chân mỗi khi trái gió trở trời.
• Về hệ sinh dục và bài tiết: Lười vận động nhẹ nhàng hoặc làm việc quá sức làm tăng nguy cơ bế sản dịch (sản dịch không thoát ra được gây nhiễm trùng tử cung), sa tử cung, sa thành âm đạo. Đi kèm với đó là chứng són tiểu khó kiểm soát khi ho hoặc hắt hơi.
• Về hệ miễn dịch: Không ăn uống đủ chất, sinh hoạt thất thường khiến cơ thể suy nhược, hệ miễn dịch suy giảm, người mẹ rất dễ bị cảm cúm, nhiễm trùng và ốm vặt.
• Về tâm lý và thẩm mỹ: Suy nhược cơ thể kéo theo suy nhược thần kinh, khiến da dẻ xanh xao, tóc rụng nhiều, ngực chảy xệ và tinh thần luôn trong trạng thái cáu gắt, trầm uất.

Những bí quyết giúp giảm mệt mỏi sau sinh

Hành trình chăm con nhỏ, đặc biệt là nuôi con bằng sữa mẹ, là một cuộc chiến tiêu hao nhiều tâm sức. Để vượt qua giai đoạn khó khăn này, chị em hãy bỏ túi những bí quyết sau:

1. Chấp nhận sự không hoàn hảo: Nhà cửa bừa bộn một chút, cơm nước nấu muộn một chút không sao cả. Ưu tiên hàng đầu lúc này là sức khỏe của mẹ và bé.
2. Đừng ngần ngại nhờ vả: Hãy chia sẻ thẳng thắn khó khăn với chồng và người thân. Phân công rõ ràng công việc như thay tã, tắm cho bé, dọn dẹp nhà cửa để giảm bớt gánh nặng.
3. Dành thời gian cho bản thân: Mỗi ngày, hãy cố gắng nhờ người trông con để dành ra 15-30 phút làm những việc mình thích: tắm nước ấm pha tinh dầu, nghe một bản nhạc nhẹ nhàng, đọc sách hoặc đơn giản là nằm thư giãn hít thở sâu.
4. Tập các bài tập sàn chậu (Kegel): Ngay khi cơ thể cho phép, hãy tập Kegel nhẹ nhàng. Bài tập này giúp phục hồi sức mạnh nhóm cơ sàn chậu, se khít âm đạo và phòng ngừa chứng són tiểu vô cùng hiệu quả.

Dấu hiệu mẹ sau sinh cần đi khám bác sĩ

Dù đã ở cữ rất cẩn thận, nhưng đôi khi những biến chứng y khoa bất ngờ vẫn có thể xảy ra. Mẹ và gia đình cần theo dõi sát sao cơ thể và lập tức đến bệnh viện nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nào dưới đây:

Sốt hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng

Nếu mẹ bị sốt cao trên 38 độ C, kèm theo cảm giác ớn lạnh, rét run, rất có thể đây là dấu hiệu của nhiễm trùng hậu sản (nhiễm trùng tử cung, vết mổ, hoặc viêm tuyến vú, áp xe vú). Đây là tình trạng cấp cứu không thể chủ quan tự uống thuốc hạ sốt tại nhà.

Ra máu âm đạo bất thường

Thông thường, sản dịch sẽ giảm dần lượng và nhạt màu đi (từ đỏ sậm sang hồng nhạt, rồi trắng vàng) qua các tuần. Nếu mẹ thấy máu đột ngột ra nhiều, ồ ạt ướt đẫm băng vệ sinh chỉ trong vòng 1-2 giờ, máu có màu đỏ tươi kèm theo các cục máu đông lớn, hoặc sản dịch có mùi hôi thối khó chịu, đây là dấu hiệu của băng huyết thứ phát hoặc sót nhau thai, bế sản dịch.

Đau nhiều hoặc vết mổ, vết khâu có dấu hiệu bất thường

Cơn đau do co thắt tử cung hoặc đau vết mổ thường sẽ giảm dần qua từng ngày. Nếu mẹ cảm thấy đau tức vùng bụng dưới dữ dội, không thuyên giảm khi dùng thuốc giảm đau, hoặc quan sát thấy vết mổ/vết khâu tầng sinh môn bị sưng tấy đỏ, mưng mủ, rỉ dịch có mùi hôi, rách miệng, cần đến gặp bác sĩ sản khoa ngay lập tức để xử lý chống nhiễm trùng.

Có biểu hiện rối loạn tâm lý hoặc trầm cảm sau sinh

Sức khỏe tinh thần cũng quan trọng không kém thể chất. Nếu mẹ thường xuyên có cảm giác buồn bã tột độ, khóc lóc không kiểm soát, mất hoàn toàn niềm vui, không muốn chăm sóc con, hay đặc biệt nguy hiểm là xuất hiện những suy nghĩ tiêu cực muốn làm hại bản thân hoặc làm hại em bé, gia đình cần đưa mẹ đến gặp bác sĩ tâm lý ngay lập tức để được can thiệp kịp thời.

Quá trình kiêng cữ sau sinh là bước đệm không thể thiếu để người phụ nữ tái tạo lại nguồn sinh lực, sẵn sàng cho một hành trình làm mẹ thiêng liêng và hạnh phúc phía trước. Hy vọng với những kiến thức y khoa hiện đại và khoa học mà bài viết đã cung cấp, chị em sẽ có một thời kỳ hậu sản khỏe mạnh, an vui và nhẹ nhàng nhất. Đừng quên thường xuyên ghé thăm website Ami-Ami để đón đọc thêm vô vàn những cẩm nang làm đẹp, chăm sóc sức khỏe mẹ và bé toàn diện mỗi ngày nhé!

(*) Xem thêm các bài viết liên quan:

– Cách nhận biết và vượt qua trầm cảm sau sinh

– Top 15 nước xông tắm gội cho bà mẹ sau sinh chất lượng

– Cách chăm sóc da sau sinh bị thâm nám, khô sạm