Trầm cảm sau sinh: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Hành trình làm mẹ mang đến nhiều niềm vui nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ trầm cảm sau sinh vô cùng nguy hiểm. Cùng Ami-Ami tìm hiểu chi tiết về căn bệnh này để bảo vệ sức khỏe mẹ bỉm.

Trầm cảm sau sinh là gì?

Rất nhiều người thường thắc mắc trầm cảm sau sinh là gì và liệu nó có khác với hội chứng “baby blues” (hội chứng buồn bã sau sinh) hay không. Về mặt y khoa, đây là một dạng rối loạn khí sắc nghiêm trọng liên quan trực tiếp đến quá trình mang thai và sinh nở. Trong khi “baby blues” thường xuất hiện vài ngày sau sinh và tự biến mất sau 1-2 tuần với các biểu hiện nhẹ như mau nước mắt, nhạy cảm, thì trầm cảm lại là một bệnh lý kéo dài dai dẳng. Căn bệnh tâm lý này khiến người mẹ rơi vào trạng thái tuyệt vọng, trống rỗng và kiệt quệ cả về thể chất lẫn tinh thần, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng chăm sóc bản thân và em bé.

Nguyên nhân gây trầm cảm sau sinh

Sự khởi phát của căn bệnh này không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là hệ quả của sự kết hợp phức tạp giữa các yếu tố thể chất, nội tiết và tâm lý:

• Sự sụt giảm nội tiết tố đột ngột: Ngay sau khi sinh, nồng độ hormone Estrogen và Progesterone trong cơ thể sản phụ giảm xuống một cách đột ngột. Sự thay đổi hóa học này tác động trực tiếp đến não bộ, gây ra những biến động mạnh mẽ về mặt cảm xúc. Ngoài ra, tuyến giáp cũng có thể giảm sản xuất hormone, khiến cơ thể luôn trong trạng thái uể oải.
• Kiệt quệ về mặt thể chất: Việc trải qua một cuộc chuyển dạ đầy đau đớn, mất máu, kết hợp với việc phải thức đêm liên tục để chăm sóc trẻ sơ sinh khiến cơ thể người mẹ bị vắt kiệt sức lực. Tình trạng thiếu ngủ mãn tính làm giảm khả năng chống chọi với căng thẳng.
• Yếu tố tâm lý và hoàn cảnh sống: Áp lực tài chính, mâu thuẫn gia đình, thiếu sự quan tâm và san sẻ từ người chồng, hoặc những lo lắng thái quá về việc không biết cách chăm sóc con cái… tất cả đều là những “giọt nước tràn ly” đẩy người mẹ vào hố sâu tâm lý.

Dấu hiệu và triệu chứng của trầm cảm sau sinh

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu trầm cảm sau sinh là chìa khóa vàng để cứu vãn tình hình. Mỗi người sẽ có những biểu hiện trầm cảm sau sinh khác nhau, nhưng nhìn chung thường tập trung vào các triệu chứng điển hình dưới đây:

Cảm giác buồn bã kéo dài

Người mẹ thường xuyên chìm đắm trong nỗi buồn không rõ nguyên nhân. Họ có thể khóc lóc nhiều ngày liền, cảm thấy bế tắc, trống rỗng và hoàn toàn mất đi sự lạc quan. Cảm giác này không chỉ xuất hiện thoáng qua mà kéo dài từ ngày này sang ngày khác, bao trùm lên mọi khía cạnh của cuộc sống.

Mất hứng thú với các hoạt động

Những sở thích, niềm vui trước đây nay không còn mang lại cho người mẹ bất kỳ sự hứng khởi nào. Đáng báo động hơn, nhiều sản phụ mất đi hoàn toàn sự kết nối và tình cảm với chính đứa con mình vừa sinh ra. Họ cảm thấy vô cảm, chăm sóc con như một cái máy mà không hề có sợi dây liên kết mẫu tử.

Mệt mỏi, thiếu năng lượng

Dù đã được nghỉ ngơi, người mẹ vẫn luôn trong trạng thái kiệt quệ, tay chân rã rời và không có động lực để làm bất cứ việc gì, kể cả những công việc vệ sinh cá nhân cơ bản nhất. Sự mệt mỏi này xuất phát từ cả thể chất lẫn sự đình trệ của hệ thần kinh.

Rối loạn giấc ngủ

Đây là một trong những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng nhất. Người bệnh có thể bị mất ngủ trầm trọng, thao thức cả đêm ngay cả khi em bé đang ngủ rất ngoan. Ngược lại, một số trường hợp lại ngủ quá nhiều, coi giấc ngủ như một cách để trốn tránh thực tại và những áp lực đang bủa vây.

Cảm giác vô dụng hoặc tội lỗi

Người mẹ luôn bị ám ảnh bởi suy nghĩ bản thân là một người mẹ tồi, không biết cách chăm con hoặc làm tổn thương con. Họ tự đổ lỗi cho chính mình về mọi vấn đề xảy ra trong nhà, từ việc con khóc, con ốm cho đến những xích mích nhỏ nhặt với người thân, dẫn đến sự tự ti cùng cực.

Lo âu và hoảng loạn

Những cơn hoảng loạn thường xuyên ập đến khiến người mẹ luôn trong trạng thái căng thẳng tột độ. Họ lo sợ một cách vô lý về việc em bé sẽ bị bệnh, bị đau hoặc có ai đó sẽ bắt con đi. Nhịp tim đập nhanh, khó thở và bồn chồn là những biểu hiện đi kèm thường thấy.

Suy nghĩ tiêu cực hoặc tự sát

Đây là triệu chứng nguy hiểm và mang tính cấp cứu nhất. Ở giai đoạn nặng, người mẹ có thể xuất hiện những ảo giác hoặc những suy nghĩ tồi tệ như muốn làm hại bản thân mình hoặc làm hại chính đứa trẻ để tự giải thoát khỏi sự đau khổ.

Trong giai đoạn sau sinh, cơ thể người mẹ còn yếu và cần được chăm sóc nhẹ nhàng, đúng cách. Nhiều gia đình lựa chọn xông tắm sau sinh như một phương pháp truyền thống giúp làm ấm cơ thể, thư giãn tinh thần và hỗ trợ quá trình hồi phục tự nhiên cho mẹ.

Trầm cảm sau sinh ảnh hưởng như thế nào đến mẹ và em bé?

Nếu không được can thiệp kịp thời, trầm cảm sau sinh sẽ để lại những hệ lụy khá lớn. Đối với người mẹ, bệnh có thể chuyển sang thể mãn tính, kéo theo các chứng rối loạn tâm thần khác, làm mất đi khả năng lao động và phá vỡ hạnh phúc gia đình. Đối với em bé, việc không được tương tác cảm xúc, không được âu yếm trong những tháng đầu đời sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển trí não, nhận thức và ngôn ngữ. Những đứa trẻ này khi lớn lên có nguy cơ cao mắc các rối loạn hành vi và dễ bị tổn thương tâm lý.

(*) Xem thêm: Rụng tóc sau sinh: Nguyên nhân và cách khắc phục

Chẩn đoán trầm cảm sau sinh

Khi có các dấu hiệu nghi ngờ, bác sĩ tâm lý hoặc bác sĩ sản khoa sẽ tiến hành các bước chẩn đoán chuyên sâu. Thông thường, bác sĩ sẽ trò chuyện để khai thác tiền sử bệnh lý, đánh giá các triệu chứng và yêu cầu người mẹ làm các bài test trắc nghiệm tâm lý tiêu chuẩn (như Thang điểm Trầm cảm Sau sinh Edinburgh – EPDS). Bên cạnh đó, các xét nghiệm máu cũng được chỉ định để kiểm tra chức năng tuyến giáp nhằm loại trừ nguyên nhân suy giáp gây mệt mỏi và trầm uất.

Theo các chuyên gia y tế, tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm sau sinh được áp dụng tương tự như bệnh rối loạn trầm cảm nặng. Bệnh được xác định khi sản phụ xuất hiện ít nhất 5 triệu chứng và kéo dài liên tục trên 2 tuần.

Trong đó, dấu hiệu cốt lõi bắt buộc phải có là tâm trạng luôn chán nản, u buồn và/hoặc mất hoàn toàn niềm vui, sự hứng thú trong cuộc sống, đi kèm với các biểu hiện sau:

• Rối loạn ăn uống và cân nặng: Sụt cân, chán ăn nghiêm trọng hoặc ngược lại là thèm ăn vô độ và tăng cân bất thường.
• Rối loạn giấc ngủ: Mất ngủ triền miên (ngay cả khi con đang ngủ) hoặc ngủ quá mức bình thường.
• Thay đổi tâm thần vận động: Thường xuyên trong trạng thái kích động, bồn chồn không yên, hoặc ngược lại là sự chậm chạp, trì trệ trong cả suy nghĩ lẫn hành động.
• Khủng hoảng giá trị bản thân: Luôn bị ám ảnh bởi cảm giác tội lỗi và thấy mình vô dụng, tồi tệ.
• Suy giảm nhận thức: Mất khả năng tập trung, trí nhớ sa sút và rất khó đưa ra quyết định.
• Suy nghĩ tiêu cực, cực đoan: Có ý nghĩ tự sát hoặc muốn làm hại người khác (bao gồm cả việc làm hại em bé). Bác sĩ sẽ đặc biệt lưu tâm và cần hỏi thăm sản phụ rất kỹ về những suy nghĩ nguy hiểm này.

Cần lưu ý phân biệt bệnh lý này với hội chứng “baby blues” (buồn bã sau sinh). Mặc dù “baby blues” rất phổ biến ở phụ nữ sau sinh và cũng mang một số dấu hiệu của sự u buồn, nhưng mức độ thường nhẹ hơn, thời gian diễn ra ngắn và không đáp ứng đủ các tiêu chuẩn y khoa nghiêm ngặt để bị chẩn đoán là trầm cảm sau sinh.

Điều trị trầm cảm sau sinh

Quá trình điều trị căn bệnh này đòi hỏi sự kết hợp đa chiều giữa y tế và sự đồng hành của gia đình. Tùy vào mức độ nghiêm trọng, bác sĩ sẽ chỉ định các phương pháp sau:

Trị liệu tâm lý

Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) hoặc liệu pháp tương tác cá nhân (IPT) là những phương pháp cực kỳ hiệu quả. Thông qua việc trò chuyện với các chuyên gia tâm lý, người mẹ sẽ dần tháo gỡ được những nút thắt trong lòng, học cách đối phó với những suy nghĩ tiêu cực và tìm lại sự cân bằng trong cảm xúc.

Điều trị bằng thuốc

Đối với những trường hợp trầm cảm từ vừa đến nặng, việc sử dụng thuốc chống trầm cảm là bắt buộc. Các loại thuốc này giúp điều chỉnh lại nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ. Bác sĩ sẽ cân nhắc cực kỳ cẩn thận để lựa chọn những loại thuốc an toàn, ít bài tiết qua sữa mẹ nhất để người bệnh vẫn có thể tiếp tục cho con bú.

Hỗ trợ từ gia đình và người thân

Gia đình chính là liều thuốc quý giá nhất. Người chồng cần chủ động san sẻ việc nhà, thay bỉm, pha sữa và bế con để vợ có thời gian nghỉ ngơi. Những lời động viên, sự lắng nghe không phán xét và cái ôm ấm áp từ gia đình sẽ giúp người mẹ cảm thấy mình được yêu thương, bảo vệ và không đơn độc trong hành trình này.

Chăm sóc bản thân

Bản thân người mẹ cũng cần học cách nới lỏng các tiêu chuẩn hoàn hảo. Hãy tranh thủ ngủ bất cứ khi nào em bé ngủ, ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, đặc biệt là các thực phẩm giàu Omega-3, Canxi và Vitamin D. Việc dành ra 15-20 phút mỗi ngày để đi dạo, hít thở không khí trong lành hoặc tập yoga nhẹ nhàng sẽ giúp xua tan căng thẳng hiệu quả.

Cách phòng ngừa trầm cảm sau sinh

Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Để có một thai kỳ và thời kỳ hậu sản khỏe mạnh, phụ nữ cần trang bị kiến thức vững vàng ngay từ khi mang thai. Hãy thẳng thắn chia sẻ những lo lắng của mình với chồng và bác sĩ. Tham gia các lớp học tiền sản để biết cách chăm sóc trẻ sơ sinh, từ đó không bị bỡ ngỡ khi bước vào thực tế. Đừng ngại ngần nhờ vả và thiết lập sẵn một mạng lưới hỗ trợ từ ông bà, người thân hoặc thuê người giúp việc trong những tháng đầu sau sinh.

Hành trình làm mẹ là một trải nghiệm thiêng liêng nhưng cũng đầy thử thách. Đừng để căn bệnh trầm cảm sau sinh cướp đi niềm hạnh phúc và nụ cười rạng rỡ của bạn. Hãy luôn quan tâm đến những thay đổi nhỏ nhất của cơ thể, mạnh dạn lên tiếng tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết. Đừng quên thường xuyên truy cập Ami-Ami để cập nhật thêm những kiến thức y khoa, cẩm nang chăm sóc sức khỏe mẹ và bé toàn diện, giúp bạn vững vàng hơn trên chặng đường nuôi dưỡng những mầm non tương lai!

(*) Xem thêm các bài viết liên quan:

– Top 15 nước xông tắm gội cho bà mẹ sau sinh chất lượng

– Thực đơn sau sinh giúp mẹ sau sinh phục hồi tốt và lợi sữa

– Kiêng cữ sau sinh đúng cách: Cách phục hồi nhanh & an toàn

– Cách chăm sóc da sau sinh bị thâm nám, khô sạm

– Giải đáp: Còn sản dịch có xông vùng kín được không?