Xông mũi họng: Tác dụng và cách làm chuẩn

Tìm hiểu chi tiết về xông mũi họng, tác dụng của xông mũi họng và cách xông mũi họng hiệu quả cùng Ami-Ami để bảo vệ sức khỏe hô hấp.

Xông mũi họng là gì?

Xông mũi họng là một liệu pháp chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ điều trị các bệnh lý đường hô hấp vô cùng quen thuộc, được lưu truyền và ứng dụng rộng rãi từ thời xa xưa cho đến nền y học hiện đại ngày nay.

Về mặt bản chất, phương pháp này tận dụng luồng hơi nước có nhiệt độ ấm nóng bốc lên để đưa trực tiếp vào vùng niêm mạc mũi, xoang và cổ họng thông qua động tác hít thở sâu. Để tăng cường hiệu quả trị liệu, hơi nước thường không được sử dụng đơn thuần mà sẽ được kết hợp cùng với các loại thảo dược tự nhiên (như tía tô, kinh giới, sả, gừng), các loại tinh dầu nguyên chất (như bạc hà, tràm trà, khuynh diệp), hoặc dung dịch nước muối sinh lý.

Xông mũi họng có tác dụng như thế nào?

Nhiều người thường áp dụng liệu pháp này theo thói quen dân gian nhưng chưa thực sự hiểu rõ tác dụng của xông mũi họng dưới góc độ khoa học. Dưới đây là những lợi ích tuyệt vời mà phương pháp này mang lại cho hệ hô hấp của chúng ta:

Hỗ trợ làm thông thoáng đường hô hấp

Khi bạn bị cảm lạnh, viêm mũi dị ứng hay viêm xoang, các mạch máu nhỏ bên trong niêm mạc mũi thường bị kích thích, dẫn đến hiện tượng sưng tấy, viêm nhiễm và thu hẹp không gian của đường thở. Đây chính là nguyên nhân cốt lõi khiến bạn luôn cảm thấy bức bối, khó thở và thiếu oxy.

Hơi nước ấm khi được hít sâu vào trong khoang mũi sẽ hoạt động như một chất làm giãn mạch tự nhiên. Nó giúp các mao mạch đang sưng viêm dịu lại, từ đó mở rộng kích thước của đường mũi và các hốc xoang. Chỉ sau vài phút thực hiện xông mũi họng, bạn sẽ lập tức cảm nhận được luồng không khí lưu thông dễ dàng hơn, xua tan cảm giác nặng nề ở vùng trán và xoang mũi, trả lại một đường thở thông thoáng và nhẹ nhõm.

Hỗ trợ giảm các triệu chứng nghẹt mũi, sổ mũi

Nghẹt mũi và sổ mũi kéo dài không chỉ gây khó chịu trong sinh hoạt mà còn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng giấc ngủ. Môi trường hanh khô, đặc biệt là vào mùa đông hoặc khi nằm phòng máy lạnh thường xuyên, sẽ khiến niêm mạc mũi bị khô, bong tróc và kích hoạt cơ chế tiết dịch nhầy (nước mũi) để bù đắp độ ẩm.

Hơi nước ấm nóng cung cấp một lượng độ ẩm trực tiếp và dồi dào cho lớp màng nhầy của mũi. Nó đóng vai trò như một lớp màng bôi trơn, làm dịu đi những kích ứng, giảm cảm giác ngứa ngáy và khô rát. Nhờ vậy, tình trạng hắt hơi liên tục, nghẹt mũi và chảy nước mũi ròng ròng sẽ thuyên giảm một cách rõ rệt. Rất nhiều bệnh nhân cho biết họ có được một giấc ngủ sâu và yên bình hơn hẳn sau khi áp dụng phương pháp này vào buổi tối trước khi đi ngủ.

Hỗ trợ làm sạch dịch tiết đường hô hấp

Một trong những tác dụng của xông mũi họng được các bác sĩ đánh giá cao nhất chính là khả năng làm loãng chất nhầy. Khi đường hô hấp bị tấn công bởi vi khuẩn hoặc virus, cơ thể sẽ phản ứng lại bằng cách tiết ra một lượng lớn dịch nhầy (đờm) để cô lập tác nhân gây bệnh.

Tuy nhiên, dịch nhầy này thường rất đặc quánh, bám dính chặt vào thành niêm mạc cổ họng, xoang và phế quản, khiến người bệnh gặp khó khăn trong việc tống chúng ra ngoài, dẫn đến những cơn ho dai dẳng, khò khè và đau rát họng.

Hơi nước ấm đi vào sẽ thâm nhập và bẻ gãy các liên kết của khối dịch nhầy, làm cho đờm trở nên loãng hơn, bớt bám dính. Đồng thời, nếu sử dụng máy khí dung, hơi sương còn kích thích hệ thống lông chuyển trong đường thở hoạt động mạnh mẽ, dễ dàng đẩy các dịch tiết, đờm nhớt và bụi bẩn ra ngoài thông qua phản xạ ho hoặc xì mũi, giúp làm sạch sâu toàn bộ hệ thống hô hấp.

Hỗ trợ phòng ngừa một số bệnh lý đường hô hấp

Không chỉ mang ý nghĩa điều trị, liệu pháp này còn đóng vai trò như một tấm lá chắn bảo vệ sức khỏe phòng ngừa bệnh tật.

Các loại tinh dầu thảo dược thường được dùng để xông (như tinh dầu tràm, sả chanh, bạc hà, khuynh diệp) đều chứa các hoạt chất có tính kháng khuẩn, kháng nấm và kháng virus tự nhiên rất mạnh. Khi hơi nước mang theo các phân tử tinh dầu này lan tỏa vào không khí và đi vào đường hô hấp, chúng sẽ tiêu diệt hoặc ức chế sự sinh sôi của các mầm bệnh đang tiềm ẩn trong khoang mũi họng.

Thường xuyên áp dụng cách xông mũi họng đúng chuẩn trong những thời điểm giao mùa, dịch bệnh bùng phát hoặc khi cơ thể vừa tiếp xúc với môi trường nhiều khói bụi sẽ giúp bạn tăng cường sức đề kháng tại chỗ, giảm thiểu đáng kể nguy cơ mắc các bệnh như cảm cúm, cảm lạnh, viêm họng hạt, viêm phế quản hay viêm xoang mãn tính.

Hơn nữa, mùi hương thảo mộc còn kích thích não bộ giải phóng hormone endorphin, giúp xoa dịu thần kinh, giảm thiểu căng thẳng và mệt mỏi sau một ngày làm việc vất vả.

Hướng dẫn cách xông mũi họng đúng cách

Để đạt được tối đa tác dụng của xông mũi họng mà không gây ra những tổn thương không mong muốn cho cơ thể, bạn cần phải thực hiện đúng quy trình khoa học. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết về cách xông mũi họng an toàn tại nhà:

Chuẩn bị nguyên liệu

Khâu chuẩn bị nguyên liệu đóng vai trò quyết định đến chất lượng của hơi xông. Tùy thuộc vào phương pháp bạn lựa chọn, nguyên liệu cần chuẩn bị sẽ khác nhau:

Đối với phương pháp xông truyền thống:

Dụng cụ: Bạn cần chuẩn bị một chiếc chậu nhỏ, bát tô lớn bằng sứ hoặc thủy tinh (tránh dùng đồ nhựa kém chất lượng vì nước sôi có thể làm phai hóa chất độc hại), một chiếc khăn tắm khổ lớn, sạch sẽ, đủ để trùm kín phần đầu và chậu nước.

Nước xông: Đun sôi khoảng 1-2 lít nước sạch.

Thảo dược tươi/khô: Bạn có thể ra chợ mua các loại lá xông giải cảm như lá tía tô, lá kinh giới, sả, gừng tươi, lá chanh, lá bưởi. Cần rửa thật sạch bụi bẩn, ngâm nước muối loãng trước khi sử dụng. Tùy sở thích, bạn có thể dùng một loại hoặc kết hợp nhiều loại (khoảng 200 – 400g tổng cộng).

Tinh dầu: Nếu không có thời gian đun lá, bạn có thể sử dụng các loại tinh dầu thiên nhiên nguyên chất như tinh dầu tràm, sả, bạc hà, hương thảo. Cần lưu ý chọn mua tinh dầu ở những cơ sở uy tín, tránh các loại tinh dầu pha trộn hương liệu hóa học vì chúng có thể gây kích ứng hệ hô hấp.

Thuốc xông: Một số loại viên xông thảo dược có sẵn tại nhà thuốc (như viên xông hương tràm) cũng là một sự lựa chọn tiện lợi.

Đối với phương pháp sử dụng máy xông khí dung:

• Bạn cần chuẩn bị máy xông đã được vệ sinh sạch sẽ (bao gồm cốc đựng thuốc, ống dẫn khí, mặt nạ hoặc ống ngậm).
• Dung dịch nước muối sinh lý 0.9% hoặc dung dịch thuốc đặc trị (chẳng hạn như thuốc làm loãng đờm, thuốc giãn phế quản, thuốc kháng viêm corticoid…). Lưu ý cực kỳ quan trọng: Đối với các loại thuốc Tây y, bạn tuyệt đối phải có sự kê đơn, chỉ định liều lượng rõ ràng từ bác sĩ chuyên khoa, không được tự ý mua thuốc về pha để xông.

Các bước thực hiện

Khi đã chuẩn bị đầy đủ các vật dụng cần thiết, hãy tiến hành cách xông mũi họng theo trình tự các bước tiêu chuẩn sau:

Với phương pháp xông truyền thống (xông hơi nước nóng):

Bước 1: Nếu dùng thảo dược tươi, bạn cho tất cả vào nồi đun sôi kỹ với nước trong khoảng 10-15 phút để tinh dầu tiết ra hết. Sau đó, đổ cẩn thận nước lá ra chậu hoặc bát lớn đã chuẩn bị sẵn. Nếu dùng tinh dầu hoặc viên xông, bạn chỉ cần đổ nước sôi ra chậu, sau đó nhỏ trực tiếp khoảng 2-4 giọt tinh dầu (tương đương 2-4ml) hoặc thả viên xông vào. Không nên nhỏ quá nhiều tinh dầu vì nồng độ đặc có thể gây cay mắt, ngợp thở và kích ứng niêm mạc.

Bước 2: Chọn một vị trí ngồi thật bằng phẳng, chắc chắn và kín gió. Đặt chậu nước trước mặt trên một chiếc bàn cao vừa tầm.

Bước 3: Trùm chiếc khăn tắm khổ lớn qua đầu, phủ kín cả phần chậu nước để tạo thành một không gian kín, ngăn không cho hơi nước thoát ra ngoài môi trường.

Bước 4: Từ từ cúi mặt xuống hướng về phía chậu nước. Hãy duy trì khoảng cách an toàn từ mặt đến mặt nước là khoảng 20 – 30cm. Tuyệt đối không kề mặt quá sát để tránh bị phỏng hơi nước.

Bước 5: Nhắm mắt lại để tránh hơi nóng và tinh dầu làm cay mắt. Bắt đầu hít thở thật sâu, chậm rãi và nhịp nhàng. Hít vào bằng mũi để hơi ấm đi sâu vào các hốc xoang, sau đó thở ra từ từ bằng miệng.

Bước 6: Duy trì quá trình này trong khoảng 10 đến 15 phút. Khi thấy nước đã nguội bớt và hơi nước không còn bốc lên nhiều, bạn có thể ngừng lại.

Với phương pháp dùng máy xông khí dung:

• Bước 1: Rửa tay thật sạch bằng xà phòng. Lắp ráp các bộ phận của máy xông theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất.
• Bước 2: Dùng ống tiêm vô khuẩn hoặc cốc đong để lấy đúng liều lượng nước muối sinh lý và thuốc (theo toa bác sĩ) cho vào cốc đựng thuốc của máy.
• Bước 3: Nối cốc thuốc với mặt nạ thở (dành cho trẻ em hoặc người lớn tuổi) hoặc ống ngậm (dành cho người lớn). Bật công tắc để máy hoạt động.
• Bước 4: Ngồi thẳng lưng, tư thế thoải mái. Đeo mặt nạ áp sát vào khuôn mặt hoặc ngậm kín ống ngậm. Hít thở sâu và chậm cho đến khi cốc thuốc cạn hết (thường mất khoảng 10-15 phút).

Lưu ý: Nhiều phương pháp chăm sóc sức khỏe dân gian như xông thảo dược đã được áp dụng từ lâu để hỗ trợ giải cảm và thư giãn. Tuy nhiên, việc lựa chọn thảo dược xông hơi cần dựa trên kiến thức khoa học và khuyến nghị của chuyên gia thay vì làm theo kinh nghiệm truyền miệng.

Mách bạn: Xông tắm thảo dược (4in1) Ami-Ami là giải pháp hoàn hảo cho việc chăm sóc sức khỏe hô hấp toàn diện. Sản phẩm được nghiên cứu từ bài thuốc truyền thống của người Dao Đỏ Tây Bắc, sử dụng 100% thảo dược thiên nhiên, kết hợp 3 bài thuốc với 4 bước sử dụng: uống, xông, tắm và ngâm chân. Đặc biệt an toàn với phụ nữ mang thai và có thể bảo quản 3 năm mà vẫn giữ nguyên dược tính.

Những lưu ý khi thực hiện xông mũi họng

Mặc dù mang lại nhiều lợi ích thiết thực, nhưng nếu áp dụng cách xông mũi họng sai lầm, bạn có thể tự rước họa vào thân. Do đó, hãy ghi nhớ thật kỹ những nguyên tắc an toàn dưới đây:

• Cẩn trọng với nhiệt độ: Bỏng hơi nước là một tai nạn rất phổ biến, đặc biệt là ở trẻ nhỏ. Luôn đảm bảo đặt chậu nước ở nơi vững chắc, không có trẻ em chạy nhảy xung quanh. Đừng vội vàng úp mặt vào ngay khi nước vừa sôi sùng sục. Hãy chờ vài giây và kiểm tra nhiệt độ bằng tay trước.
• Thời gian và tần suất hợp lý: Rất nhiều người lầm tưởng rằng xông càng lâu, càng nhiều lần thì bệnh càng nhanh khỏi. Thực tế, thời gian lý tưởng cho mỗi lần chỉ nên từ 10 – 15 phút. Nếu xông quá lâu, niêm mạc mũi họng sẽ bị bão hòa với hơi nước, dẫn đến tình trạng phù nề, sưng tấy, gây phản tác dụng và làm tình trạng ngạt mũi tồi tệ hơn. Tần suất khuyến cáo là 1 – 2 lần/ngày. Thời điểm tốt nhất là vào buổi chiều tối hoặc sau khi ăn (khoảng 1 tiếng).
• Chăm sóc sau khi xông: Ngay sau khi mở khăn, bạn nên hé từ từ để cơ thể thích nghi với nhiệt độ môi trường. Dùng một chiếc khăn sạch, mềm để lau khô những giọt mồ hôi và nước đọng trên mặt. Tuyệt đối không đi tắm ngay (kể cả tắm nước ấm hay nước lạnh), không ngồi trước quạt gió hoặc bước vào phòng máy lạnh ngay lập tức vì sự thay đổi nhiệt độ đột ngột sẽ khiến cơ thể bị nhiễm hàn, cảm lạnh. Nên uống một ly nước ấm để bù lại lượng nước vừa bài tiết qua mồ hôi.
• Vệ sinh thiết bị: Nếu sử dụng máy khí dung, sau mỗi lần dùng, bạn phải tháo rời các bộ phận (trừ dây dẫn khí), rửa sạch bằng nước ấm, sát khuẩn và phơi khô hoàn toàn. Nếu máy không được vệ sinh kỹ, nấm mốc và vi khuẩn sẽ sinh sôi bên trong, và ở lần xông tiếp theo, chúng sẽ bị đẩy trực tiếp vào phổi của bạn.

Những trường hợp cần thận trọng hoặc không nên xông mũi họng

Dù xông mũi họng là một liệu pháp tự nhiên lành tính, nhưng không phải bất kỳ ai cũng có thể áp dụng một cách tùy tiện. Những nhóm đối tượng sau đây cần hết sức thận trọng, tham khảo ý kiến chuyên gia y tế hoặc tuyệt đối tránh xa phương pháp này:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi: Trẻ em ở độ tuổi này có làn da và lớp niêm mạc hô hấp cực kỳ mỏng manh, rất dễ bị bỏng nhiệt ngay cả khi nước không quá nóng. Hơn nữa, trẻ không biết cách điều tiết nhịp thở và không thể ngồi yên, nguy cơ hất đổ chậu nước sôi là vô cùng lớn. Đối với trẻ nhỏ, phụ huynh chỉ nên sử dụng máy xông khí dung với mặt nạ chuyên dụng theo đúng chỉ định của bác sĩ nhi khoa, tuyệt đối không cho trẻ trùm chăn xông hơi nước nóng kiểu truyền thống.
• Bệnh nhân có tiền sử hen suyễn (hen phế quản): Mặc dù hơi nước giúp làm loãng đờm, nhưng đối với một số người bị hen suyễn nhạy cảm, hơi nóng đột ngột hoặc mùi tinh dầu đậm đặc có thể trở thành tác nhân kích thích, gây co thắt phế quản cấp tính, dẫn đến những cơn khó thở nghiêm trọng, đe dọa tính mạng.
• Người bị sốt cao, suy nhược cơ thể: Việc trùm chăn xông hơi nóng sẽ khiến cơ thể toát một lượng mồ hôi rất lớn. Đối với những người đang bị sốt cao, tiêu chảy hoặc cơ thể đang suy kiệt, việc này sẽ dẫn đến tình trạng mất nước và rối loạn điện giải nghiêm trọng, làm bệnh tình chuyển biến xấu nhanh chóng. Khuyến cáo chỉ nên áp dụng khi người bệnh không sốt hoặc sốt nhẹ.
• Người mắc các bệnh lý tim mạch, huyết áp cao: Môi trường kín, thiếu oxy kết hợp với nhiệt độ cao khi trùm khăn có thể khiến nhịp tim tăng nhanh, huyết áp dao động thất thường, gây chóng mặt, khó thở, thậm chí là ngất xỉu. Nếu trong quá trình thực hiện, bạn cảm thấy choáng váng, hoa mắt, tức ngực, cần phải tung khăn ra, ngừng ngay lập tức và nằm nghỉ ngơi ở nơi thoáng khí.
• Phụ nữ mang thai: Thai phụ, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ, thân nhiệt vốn đã cao hơn bình thường. Việc xông hơi làm tăng thân nhiệt đột ngột có thể làm ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi. Nếu bị cảm cúm, mẹ bầu cần thăm khám bác sĩ sản khoa để có hướng xử lý an toàn nhất.
• Người dị ứng với tinh dầu, thảo dược: Một số người có cơ địa dị ứng với thành phần có trong các loại lá xông hoặc tinh dầu. Biểu hiện dị ứng có thể là hắt hơi liên tục, nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy, sưng phù nề niêm mạc. Do đó, hãy luôn kiểm tra tiền sử dị ứng của bản thân trước khi chọn nguyên liệu.

Tóm lại, để khai thác triệt để những tác dụng của xông mũi họng, bạn cần phải trang bị cho mình những kiến thức sức khỏe nền tảng và nắm vững cách xông mũi họng chuẩn xác. Đây là một phương pháp hỗ trợ tuyệt vời giúp bạn bảo vệ hệ hô hấp, đẩy lùi các triệu chứng cảm cúm khó chịu và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đừng quên thường xuyên ghé thăm website Ami-Ami để cập nhật thêm vô vàn những cẩm nang chăm sóc sức khỏe khoa học, an toàn, đồng hành cùng bạn và gia đình sống vui, sống khỏe mỗi ngày nhé!

(*) Xem thêm các bài viết liên quan:

– Các loại lá xông hơi giải cảm và những lưu ý cần biết

– 6 bài thuốc tự nhiên sát trùng đường hô hấp hiệu quả